Rozpoczynając nasz cykl "Z dziejów Ziemi Kamieńskiej" zapraszamy do lektury pierwszej części tekstu zatytułowanego "Próby wytyczenia drogi wodnej na Dziwnie i budowy portu morskiego u jej ujścia" autorstwa prof. dr. hab. Radosława Gazińskiego z Instytutu Historii Uniwersytetu Szczecińskiego, redaktora i współautora "Dziejów Kamienia Pomorskiego", które ukazały się w 2024 roku.
Początki dyskusji o wytyczeniu drogi wodnej na Dziwnie przypadają na lata 1720-1721 i 1728-1729. Wówczas to, po fiasku dwóch tur rozmów ze Szwecją (lata 1720-1722 i 1725-1729) w sprawie uwolnienia pruskich statków pływających do i ze Szczecina od nadmiernych ceł pobieranych na Cieśninie Piany (w komorze celnej w Wołogoszczy), zaczęto w Berlinie poważnie myśleć o wytyczeniu nowej drogi wodnej. W grę wchodziły dwie cieśniny Świna i Dziwna. Słabością Świny była łacha piasku zatykająca jej ujście (spłycająca je do 1 ½ metra) oraz skomplikowania delta wsteczna od strony Zalewu Szczecińskiego. Natomiast Dziwna była dłuższa od Świny i przechodziła przez płytkie akweny Zalewu Kamieńskiego i Zatoki Wrzosowskiej przeciskając się następnie z trudem między dwoma mierzejami narastającymi od wschodu (od Dziwnowa) i od zachodu (od Międzywodzia). W tej sytuacji rozważano nawet przekopanie kanału przez Wyspę Wolin - od jezior Wicko Wielkie i Wicko Małe w kierunku karczmy celnej stojącej na terenie dzisiejszych Międzyzdrojów. Ostatecznie po lustracji obu cieśnin i obszaru na którym miano wykopać kanał, po długich dyskusjach i kalkulacjach finansowych do których Fryderyk Wilhelm I przykładał bardzo dużą wagę uznano, że najtrafniejszym rozwiązaniem będzie wytyczenie nowej drogi wodnej na Świnie. Pierwsze niezbyt udane prace podjęto tu już w 1730 roku, chociaż w rzeczywistości inwestycję rozpoczęto w 1739 roku i była ona skutecznie kontynuowana przez Fryderyka II. W jej efekcie już w połowie XVIII wieku zdecydowana większość jednostek płynących do i ze Szczecina korzystała już z Cieśniny Świny, bądź też była rozładowywana w nowym porcie powstałym u jej ujścia.
W tej sytuacji do dyskusji o ewentualnym wytyczeniu drogi wodnej na Dziwnie wrócono dopiero w 1772 roku i było to związane z szerokimi planami Fryderyka II dotyczącymi usprawnienia komunikacji ze wschodnią częścią akwenu bałtyckiego oraz powiązania z organizmem państwa pruskiego nowo nabytych terytoriów (w wyniku I rozbioru Polski). W tym ostatnim przypadku główną osią spajającą nowe ziemie z Prusami miał być Kanał Bydgoski wybudowany w latach 1773-1774. Natomiast problem wytyczenia drogi wodnej na Dziwnie otworzył na nowo rozkaz gabinetowy Fryderyka II z dnia 21 czerwca 1772 roku, który nakazywał aby oszacowano koszty całej inwestycji (łącznie z budową portu w Kamieniu Pomorskim). Król uważał bowiem, że nie powinny być one wygórowane skoro żegluga na Dziwnie odbywa się cały czas. Zatem, jego zdaniem, niewielkie korekty cieśniny Dziwny pozwoliłyby na wydatne polepszenie warunków żeglugowych na jej wodach. Fryderyk II chciał ostatecznie poznać koszty pogłębienia cieśniny i budowy portu w Kamieniu Pomorskim. Wykonanie królewskiego rozkazu polecono tajnemu radcy finansowemu Franzowi Balthazarowi von Brenckenhoffowi. Dodatkowo według Fryderyka II sprawa ta była już w połowie rozwiązana skoro w czasach Fryderyka Wilhelma I badano możliwość budowy portów morskich zarówno na Świnie jak i na Dziwnie oraz sprawdzano koszty i trudności techniczne pogłębienia obu cieśnin. Akta i plany tych działań zdaniem władcy powinny się znajdować w archiwum Głównego Dyrektorium Finansów działającego przy Generalnym Dyrektorium. Ostatecznie zostały one znalezione we wspomnianym wyżej archiwum, co potwierdzała notatka v. Brenckenhoffa z dnia 8 lipca 1772 roku. Dotyczyły one jednak ogólnych problemów założenia portu u ujścia Odry (na Świnie lub Dziwnie), co było rozważane w latach 1720-1721 oraz odnosiły się do ewentualnych prac pogłębiarskich na Świnie i budowy portu u jej ujścia. Dodatkowo ich częścią były ogólne założenia z lat 1728 i 1754 dotyczące budowy portu morskiego w Dziwnowie.
